پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - كاربردهاى اخلاق زيستى - نیکداد امید
كاربردهاى اخلاق زيستى
نیکداد امید
مقدمه
فلسفه اخلاق (moral philosophy)، نوعى مطالعه فلسفى در باب اخلاق است. فلسفه اخلاقى در پى يافتن پاسخ براى پرسشهاى بنيادين در حيطه مباحث اخلاقى است، از اين رو با علم اخلاق متفاوت است. فلسفه اخلاق در يك تقسيمبندى شامل سه بخش، اخلاق كاربردى، اخلاق هنجارى و فرااخلاق است؛ اخلاق كاربردى (Applied Ethics)، به كاربرد فلسفى اخلاق در زندگى واقعى توجه نشان مىدهد. موضوعات اخلاقى خاصى همچون سقط جنين، حقوق حيوانات و قتل ترحمى، از جمله مباحث مطرح در اخلاق كاربردى است. اخلاق زيستى و اخلاق پزشكى از عمدهترين بخشهاى اخلاق كاربردى است و به مسائل متنوعى مىپردازد كه در مورد مراقبتهاى بهداشتى و بالينى مطرح مىشود. اين مختصر در پى تبين چيستى اخلاق زيستى است
گفتار اول
الف. مفهوم شناسى اخلاق زيستى
اخلاق زيستى ( bioethics ) بخشى از اخلاق كاربردى(١) است و معمولا با اخلاق پزشكى(٢) هم معناست .اخلاق زيستى شاخهاى از اخلاق، فلسفه و تفسيرهاى اجتماعى است كه به علوم زيستى و اثرات بالقوه آن بر جامعه مىپردازد. از اينرو لذا اخلاق زيستى تنها به اخلاق كلاسيك محدود نمىشود بلكه خط مشى سياسى و اجتماعى نيز در بر مىگيرد.(٣)
به عبارتى اخلاق زيستى مىتواند، به همه چالشهاى هنجارى پديد آمده ؛ از رهگذر پيشرفت علوم زيستى شناختىاشاره داشته باشد؛ اما اينجا بر دو روش، تأكيد بسيار دارد: نخست تمركز بر مسائلى كه مستقيما با بهداشت و پزشكى ارتباط دارند، دوم تمركز بر چالشهاى اخلاقى كه به سبب دليل پيشرفتهاى زيست پزشكى شگفتانگيزى چون امور ژنتيك به وجود آمده است.(٤) در تعريف ديگر، اخلاق زيستى مىتوان "به پژوهش و عملكردى با ماهيت بين رشتهاى كه هدف آن تنقيح و حل مسايل اخلاقى ناشى از معرفى و اجراى مطالعات پزشكى زيستى و زيست شناختى است " تعريف كرد.(٥)
ب. تاريخچه اخلاق زيستى
جنگ دوم جهانى، نقطه عطفى در اصول اخلاقى سنتى حاكم بر حرفه پزشكى بود. پيشرفت سريع فناورى و اكتشافات انجام شده، به ويژه در زمينه مهندسى ژنتيك، پرسشهاى عميق و جديدى را درباره دانش بيولوژيكى و ارزشهاى انسانى مطرح ساخت. تعريف مرگ و زندگى و شروع حيات، محدوده ارزش ادامه حيات، دخالت انسان در امر تكامل، ابعاد اخلاقى آزمايشات ژنتيكى بر انسان و پيوند اعضا از جمله سؤالاتى بودند كه همراه با وحشت و نگرانىهاى شديد از احتمال توليد سلاحهاى بيولوژيكى و تغيير در اشكال مختلف حيات و گونهها، به پيدايش جنبش و نظام جديدى به نام "اخلاق زيستى" منجر شد.(٦)
شايد بتوان نخستين اثر اخلاق زيستى را كتاب " اخلاقيات و پزشكى"، نوشته جوزف فلچر دانست كه در سال ١٩٥٤ منتشر شد . فلچريك اسقف آمريكايى بود كه رويكرد بحث بر انگيز اخلاق موقعيتى او به مسائل، بيشتر با اخلاق نتيجهگرا اشتراك داشت تا اخلاقيات مذهبى. به اين ترتيب از دهه ١٩٦٠ اخلاق پزشكى از حوزه رابطه محدود پزشك و بيمار، به حوزه فراگير همه جنبههاى اخلاقى سلامت و بيمارى در جامعه گسترش يافت؛ به عبارت ديگر، اخلاق پزشكى سنتى به رويكردى فلسفى و چند رشته اى به موضوعات اخلاقى، در كار بست بالينى و پذيرش رويكرد مفهوم جديد آن در گستره اخلاق زيستى نمود يافت. آنچه زمينه ساز رويكرد جديد در حوزه اخلاق پزشكى و توجه به اخلاق زيستى در متن جوامع شد، احساس تعهد به تلاش براى رفع عوامل محيطى و اجتماعى بود كه به گونهاى در سلامتى افراد مؤثرند؛ چه اين عوامل به زندگى مربوط باشد، مانند رژيم غذايى ناسالم، سيگار كشيدن، ورزش نكردن، و چه به آلودگى محيط زيست، ازدحام جمعيت و ساير خطرات زيست محيطى يا حتى به شكل سياسى و بحث برانگيزتر، مانند فقر، بيكارى، جنايت و رفاه در اشكال گوناگون آن ارتباط داشته باشد.
به اخلاق پزشكى و زيستى، از دهه ١٩٧٠ در ايالات متحده، به عنوان حوزه اى مشترك، توجه شد. به هر حال اخلاق زيستى از يك سو به عنوان جنبش مدنى براى احقاق حقوق بيماران، زنان و ساير اعضاى گروههاى آسيب پذير اجتماعى، و از طرفى به عنوان موضوعات اخلاقى ناشى از تكنولوژى پيشرفته زيست پزشكى و حتى اخلاق محيط زيستى مورد توجه و اهميت است؛ از اينرو، از دهه ١٩٧٠ اخلاق زيستى، به عنوان رشتهاى دانشگاهى نهادينه شد و به تدريج در ساير كشورها، به عنوان مباحثه اى دانشگاهى استقرار يافت.(٧)
پيداست كه انواع ايدهها، نظريهها و مكتبها در زمينه اخلاق زيستى در ميان كشورها و سنتها و نحلههاى فكرى مختلف وجود دارد.
گفتار دوم
بخش نخست. مفاهيم اخلاق زيستى
در مباحث معاصر در اخلاق كاربردى، اصطلاح اخلاق زيستى، عموما به سه شيوه به كار مىرود:
١. اخلاق زيستى به صورت خاص، به شمارى مشكلات اخلاقى اشاره دارد كه پس از پيشرفتهاى اخير در بيوتكنولوژى، به خصوص پيشرفتها در چهار حوزه به وجود آمدهاند. اين حوزهها، به تكنولوژىهاى حافظ حيات در شروع و انتهاى زندگى، تكنولوژىهاى تشديدكننده حيات براى اصلاح كيفيت زندگى، تكنولوژىهاى توليد مثل، تكنولوژىهاى مربوط به مهندسى ژنتيك و ژن درمانى و مسايلى از اين دست را در مورد انسان در بر مىگيرد.
از لحاظ اخلاق، مشكل است كه تصميم گرفت، چه هنگام و چگونه اين تكنولوژىهاى گوناگون را به كاربرد؛ براى مثال پيشرفت در ارتباط دادن بيمارىها وژنهاى خاص و پيشرفت در ژن درمانى با جايگزينى ژن، به وضوح مباحث اخلاقى مهمى را در مورد چگونگى كاربرد و كنترل اين توانايى و اطلاعات فردى كه آزمون هاىژنيتكى به صورت فزايندهاى در اختيار ما مىگذارند، بر مىانگيزد.
٢. اخلاق زيستى به شكلى گستردهتر و بسيار شايع تر، عموماً به اخلاق پزشكى و همه مشكلات گوناگون اخلاقى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى مربوط به آن، از جمله مسائل اخلاقى مربوط به رشد تكنولوژىهاى زيستى اشاره دارد. تخصيص منابع، رضايت آگاهانه ٨در تحقيقات پزشكى سقط جنين، اوتانازى (مرگ راحت)، خودكشى به كمك پزشك، مادرى جانشين ( زنى كه از رحم او براى رشد جنين يك زوج استفاده مىشود)، رابطه پزشك و بيمار، مهندسى ژنتيك، تشديد ژنتيكى، همگى از محورهاى اخلاق زيستى هستند.
٣. اخلاق زيستى، به مفهوم گسترده تر و مطابق با تعريف وى، آر، پاتر
(v.R.potter) به مسائل اخلاقى محيط زيست(٩) (Enviromontal) و اخلاق (رفتار با) حيوانات، بخشهايى از اخلاق زيستى هستند.
گر چه بايد يادآور شد كه متخصصان انگليسى - آمريكايى، اخلاق پزشكى مربوط به رفتار با حيوانات را در شرح وظايف خود مىآورند.(١٠)
بخش دوم ؛موضوعات اخلاق زيستى
در اخلاق زيستى، چشماندازى از مقررات رشتههاى مختلف، شامل جامعه شناسى، پزشكى، پرستارى، مردم شناسى و حقوق، طيف واحد و با ارزشى را تشكيل مىدهند. فرانسه از نخستين كشورهايى است كه به اهميت اخلاق زيستى پى برده و از سال ١٩٩٣، به سوى تشكيل كميته مشورتى ملى اخلاق زيستى پيشرفته است. شايد كمتر رشته اى را بتوان يافت كه اين گونه حاصل تعامل و تشريك مساعى دانشمندانى از طيف وسيعى از تخصصها باشد.وابستگى اخلاق زيستى به دين و فرهنگ، پى آمدهايى دارد و آن اينكه بايد تفاوتهاى فرهنگى را در امر تصميم گيرىهاى اخلاق زيستى جدى گرفت. هر جامعهاى، با توجه به عقايد و فرهنگ ويژه خود در عين گفتوگو و تبادل نظر با ديگر فرهنگها، الگوى ويژه اى براى پاسخگويى به مباحث اخلاقى پيش آمده در علوم نوين مىيابد.(١١)
از اين رو اخلاق زيستى را مىتوان، بنابر تعريف مفاهيم وحيطه كاركردهاى آن، داراى موضوعات ذيل دانست:
نحوه مديريت اخلاق پزشكى و حرفه پزشكى، بهداشت عمومى و رابطه بين دولت و بيماران، بررسى نحوه مديريت باردارى و رابطه والدين، كنترل باردارى و سياست گذارى در اين زمينه توسط دولتها، اطلاعات ژنتيكى، حق محرمانه بودن اطلاعات پزشكى بيماران، مسئوليت مدنى پزشكى، رضايت قلبى بيماران، درمان افراد سالخورده و كودكان با معلوليتهاى شديد، تشخيص مرگ، اهداى اعضا در زمان حيات و پس از مرگ، بدن به مثابه دارايى، امانتدارى پزشكى، مرگ آسان يا اوتانازى، اخلاق تحقيقات پزشكى، سقط جنين، رحم جايگزين، شبيه سازى، حقوق بيماران روانى، پيوند اعضاى حيوانات با انسان، از موضوعات اخلاق زيستى به شمار مىآيد. (١٢)
بخش سوم.اصول اخلاقى زيستى:
اخلاق زيستى، در مفهومى كه علم به شمار مىآيد، همانند ساير علوم، از اصول و مبانى مشخصى تبعيت مىكند كه به قوم و سرزمين مشخصى اختصاص ندارد و در واقع پايههاى آن را تشكيل مىدهد. اين اصول را به اختصار مىتوان به شرح ذيل دسته بندى كرد.
١. اصل عدالت: نخستين اصل در اخلاق زيستى عدالت است؛ البته بايد آن را در جايى كه به زيست موجودات غير انسانى ارتباط مىيابد، " تعادل " ناميد.
نتيجه اخلاقى كه در حيطه اخلاق زيستى، طبق اين اصل مىتوان گرفت، آن است كه همگان بايد صرفنظر از نژاد، جنس، سن،...، از امكانات بهداشتى و درمانى بهرهمند شوند.(١٣) از اينرو عدالت اقتضا دارد كه نتوان افراد را در معرض آزمايشهاى خطرناك قرارداد و اين حق (آزادى بر حق جان و تن)، بر مزاياى اقتصادى و اجتماعى آن غلبه دارد. در مورد طبيعت، تا آنجا كه ممكن است، نبايد " تعادل طبيعى " را برهم زد و تنها ضرورتهاى بالاتر از طبيعت آن هم به تشخيص اكثريت نمايندگان جامعه جهانى اختيار خدشه بر عدالت طبيعى را به انسانها خواهد داد.
٢. اصل رضايت: در مورد انسانها، رضايت ايشان به هر گونه عمل جراحى و دست بردن ١٤ در ساختار بدنى ضرورت دارد. بند ب و ج ماده ٥ اعلاميه جهانى ژنوم انسانى و حقوق بشر، به ضرورت اعلام رضايت آگاهانه فرد براى آزمايشهاى مجاز ژنتيكى اشاره دارد. آزادى شخص در اعلام رضايت، نامحدود نبوده و به دو شرط مهم مشروط است: نخست اصل " زيان نرساندن" است كه بررسى مىشود و دوم اينكه آزادى هر كس در اعلام رضايت بر عمل جراحى و درمانى تا جايى است كه نسل او را كه در واقع جزئى از نسل بشر به شمار مىآيد. در معرض انحطاط يا تغيير خطرناك قرار ندهد. براى تغيير در محيط زيست نيز رضايتى كه مقيد به دو شرط ياد شده است، ضرورت دارد.
٣. اصل عدم تبهكارى و زيان نرساندن(١٥): بدين مفهوم كه هر پژوهشى در زيست انسانى يا محيط زيست او، بايد با تكيه به اين امر انجام شود كه به ضرر براى انسان يا محيط اطراف او منجر نشود. اين اصل را البته در صورتى كه امر مهمترى در ميان باشد. مىتوان تعديل كرد و براى مثال، زيان به طبيعت را براى حفظ انسان پذيرفت. بايد توجه داشت كه هر گونه استنتاجى بر اصل فوق، بايد به صورت محدود تفسير شده و از افراط خوددارى شود.
در هر پژوهشى بايد اين اصل مهم را مد نظر داشت كه تجربهآموزى استوار بر خطر براى نسل بشر ممنوع و محكوم است.
٤. اصل اجتناب از پژوهشهاى مخفى: هر گونه پژوهش بر روى انسان يا محيط زيست، بايد آشكار بوده و نتيجه آن به صورت دقيق و به دور از پنهان كارى به جهانيان گزارش شود؛ البته مىتوان براى جلوگيرى از فاش شدن اسرار علمىمجاز، اعلام نتيجه آن را با جلب رضايت مقامات ذى صلاح، به بعد از نهايى شدن پژوهش موكول كرد.(١٦)
٥. اصل خود آيينى: اصلى كه مبتنى بر آن، اعمال و انتخابات فردى افراد نبايد توسط ديگران محدود گردد.
٦. اصل منفعتخواهى: براين اساس هر كس وظيفه دارد كه به ديگران كمك كند تا آنچه بهترين است، براى او رخ دهد.
٧. اصل حقيقت گويى: هركس بايد اطلاعات مربوط به شخص ديگر را به صورت صحيح و كامل به وى انتقال دهد و اصول ديگرى، از جمله اصل مسئوليت حرفهاى، اصل استقلال فردى، اصل سودمندى، اصل غايت بودن انسان ومنع استفاده ابزارى از انسان مىتوان اشاره كرد.
گفتار سوم
١؛جايگاه اخلاق زيستى در ايران
از آنجا كه زيست فناورى در ايران، علمى نوپاست و برنامههاى آن به چند مركز تحقيقاتى و پروژههاى خاص تحقيقاتى محدود بوده، اخلاق زيستى و بايد و نبايدهاى آن جايگاهى نداشته است. موضوع اخلاق علوم زيستى، بسيار پيچيده است و به گفته كارشناسان، كمتر كسى در ايران، بر تمامى جوانب آن، از مسايل مذهبى و اجتماعىگرفته تا حقوقى و علمى احاطه دارد. در حال حاضر، قوانين ايران در زمينه توليد و مصرف محصولات دستكارى شده ژنتيكى ساكت است، به همين دليل در برنامه ملى زيست فناورى، بر تدوين استانداردهاى ملىمحصولات و تجهيزات تأكيد شده است.(١٧)
در اين راستا گروه اخلاق زيستى، كرسى حقوق بشر، صلح و دموكراسى يونسكو، در دانشگاه شهيد بهشتى، با همكارى حقوقدانان، فلاسفه، پزشكان و انديشمندان ساير حوزهها تشكيل شده و برآناند تا با بهرهگيرى از آموزههاى دينى و تجارب جامعه جهانى، گامهاى بلندى در اين عرصه بردارد و راهكارهايى مناسب و منطبق با دين و فرهنگ، در مسايل نوين زيستى ارايه دهد و چنانچه در اساسنامه اين گروه آمده است، از اهداف آن پژوهش در تمامى موضوعات اخلاق زيستى و آموزش اخلاق زيستى و مفاهيم و موضوعات مربوط در تمامى سطوح، براى كليه اقشار و گروهها و فراهم ساختن بستر لازم براى مبادله افكار و آرا ميان متخصصان و صاحب نظران حوزههاى مختلف و ايجاد علاقه و انگيزه در ميان دانشجويان و محققان براى مطالعه و تحقيق در حوزه اخلاق زيستى و اصول مرتبط با آن است.(١٨)
٢. اخلاق زيستى در اسلام
اخلاق زيستى اسلامى به شكلى تنگاتنگ، با آموزههاى گسترده اخلاقى قرآن و سنت پيامبر(ص)، و در نتيجه با [نوعى] تفسير از شريعت اسلامى مرتبط است. تأملات اخلاق زيستى، از خود دين جدايى ناپذير است؛ دينى كه بر پيوستگى بين جسم و روح و حوزههاى مادى و روحانى و نيز اخلاق و حقوق تأكيد دارد. قرآن و سنت پيامبر، حاوى اصول راهنمايىكننده مشروح و مشخصى درباره موضوعات مختلف پزشكى هستند.
در خود قرآن، در حدىشگفت آور، جزئيات دقيقى درباره رشد جنينى انسان آمده است كه گفتمان مربوط به مرتبه اخلاقى و قانونى [رويان] (embryo) پيش از دوماهگى باردارى و جنين (fetus) پس از دوماهگى باردارى انسان)، پيش از تولد را تحت تأثير قرار مىدهد. اخلاق زيستى اسلامى بر اهميت پيشگيرى تأكيد مىكند؛ اما هنگامى كه پيشگيرى ناكام مىماند و بيمارى حادث مىشود، آن اصول راهنما را، نه تنها دراختيار پزشك در حال طبابت، بلكه در اختيار بيمار نيز مىگذارد. پزشك، وظيفه تلاش براى معالجه بيمار را، با تصديق اين امر كه خدا شفادهنده نهايى است، درك مىكند.
اخلاق زيستى اسلامى مىآموزد كه بايد با احترام و علاقه، با بيمار رفتار كرد و اين كه به ابعاد جسمى، روانى و روحى تجربه بيمارى توجه كرد. اصول عمده سوگندنامه بقراط در اخلاق زيستى اسلامى تأييد مىشود. گرچه استمداد از خدايان متعدد در نسخه ابتدايى اين سوگندنامه و حذف كردن هر خدايى از نسخههاى بعدى، مسلمانان را به انتخاب "سوگندنامه پزشك مسلمان" سوق داد، كه در آن از نام "الله" استمداد جسته مىشود. اين سوگندنامه در "قواعد اسلامى اخلاق پزشكى" در سال ١٩٨١ تدوين شد كه به بسيارى موضوعات نوين اخلاق زيستى مانند پيوند اعضا و توليد مثل آزمايشگاهى مىپردازد.
٣. وجه تمايز اخلاق زيستى از اخلاق پزشكى
اخلاق زيستى از سه جهت، از اخلاق پزشكى متمايز است:
١. هدف اخلاق زيستى، درك عميق و درست مسايل حاصل از دست آوردهاى بيوتكنولوژى مدرن است.
٢.اخلاق زيستى، با پرسشهاى عميق تر فلسفى، به جنبهها و لايههاى زيرين اخلاقى موضوعات مىپردازند؛ مباحثى چون ارزش حيات،مفهوم انسان واين كه به چه كسى انسان اطلاق مىشود واهميت مفهوم حثيت انسانى در حوزههاى مرتبط با بيوتكنو لوژى است.
٣. اخلاق زيستى به مسايل مربوط به سياستگذارى عمومى در حوزه اخلاق زيستى و نيز كنترل و جهت دهىاخلاق علوم زيستى عنايت دارد، از اينرو به هيچ وجه نبايد تصور كرد كه اخلاق زيستى، تكامل يافته اخلاق پزشكىاست،(١٩) بلكه مىتوان ادعا كرد كه اخلاق زيستى حوزهاى نوين در قلمرو اخلاق عملى است.(٢٠)
پىنوشتها:
١. اخلاق كاربردى ( (Applied Ethics به كاربرد اخلاق فلسفى در زندگى واقعى توجه نشان مىدهد. موضوعات اخلاق خاصى همچون سقط چنين، حقوق حيوانات و قتل ترحمى از جمله مباحث مطرح در آن است. اخلاق پزشكى از جمله مباحث مهم اخلاق كاربردى است.
٢. Medical ethlcs
٣. بهنام سعيد، اخلاق زيستى و تهديدات فرآوردههاى غذايى درستكارى شده ژنتيكى، مجموعه مقالات، كنگره بين المللى اخلاق زيستى، تهران ١٣٨٤ ص ١٥٣.
٤. جمعى از نويسندگان (محمد تقى اسلامى، احمد دبيرى، مهدى عليزاده ) اخلاق كاربردى، پزوشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، قم، ١٣٨٦ ص ١٤٣.
٥. مصطفى،السان،اصول اخلاق زيستى،مجله حقوق،تحقيقات حقوقى،بهار و تابستان ١٣٨٦، ص ١٥٨
٦. مجموعه مقالات پيشين ص ١٥٣.
٧. اخلاق زيستى (دكتر سيد مصطفى محقق داماد، پرفسور عبدالغدير ساشادنيا، دكتر محمود عباسى) روزنامه اطلاعات w.w.w.ettelaat.com تاريخ چاپ ٢ فروردين ١٣٨٨، تاريخ بازديد ٨٩/٤/٣٠، فلسفه طلب و اخلاق پزشكىاحمد رضا همتى مقدم.
٨. Wformed ccoasent
٩. اخلاق محيط زيست با سابقه ترين شاخه اخلاق كاربردى است كه مسائل نوپديد اخلاقى در محيط زيست، رابطه انسان با محيط زيست، شناخت طبيعت از سوى انسان و احساس مسئوليت نيست به آن و الزام انسان به كنار گذاشتن برخى از منابع طبيعى براى نسلهاى بعدى، آلودگى، نظارت بر جمعيت، كاربرد منابع طبيعى و مواردى از اين قبيل ... را در بر دارد.
١٠. آر. جى فراى، اخلاق زيستى چيست؟ ترجمه دكتر على ملائكه، ويژنامه خردنامه، ١٠ تير ١٣٨٣.
١١. گروه اخلاق زيستى كرسى حقوق بشر، صلح و دمكراسى دانشگاه شهيد بهشتى.
١٢. سايت، و يكى بديا، دانشنامه آزاد، ٨٩/٤/٢٨.
smit II,Georg p.Haman Rightsand Biomedicine Netherlends Hayaei p.١٢ ١٣ .klawer lew ،lntrnational ٢٠٠٠
١٤. mason.Jok,mccallsmitelaarie,G.t . lawand medicalethics,sixthEdition ، p.٥ .ak:Batterworthcl exisuexis١٢ ٠٠٢
١٥. Prin cipleop Nonmalfeasance
١٦. مجموعه مقالات ( مصطفى البان، زينب كنعانى ) كنگره بين المللى اخلاقى زيستى ١٣٨٤، صص ٤٩ و ٥٠.
١٧. & mCcall smith slaw and medicali jo.k.mason and ٢٠٠٦ mason .G.t.lauarie Ethicsceven editlon oxford auniversity press.
١٨. دانشگاه شهيد بهشتى .
١٩. فاطمى، سيد محمد، بيوتكنولوژى در آيينه فلسفه اخلاق، فصلنامه بارورى و نابارورى، شماره ٤.
٢٠. اخلاق زيستى-فرهنگ نامه علوم انسانى و اسلامى، پژوهشگاه باقرالعلوم(ع)، سايت پژوهه، ١٣٨٩.